نوسانهايی شگرف ميان واقعيت و خيال

ديداری از تابلوهای داود سرفراز در شهر دورتموند

در زمينه ی هنر مدرن و پست مدرن – و اين كه چه اثری مدرن است يا نيست ، و يا چه دركی از مدرنيسم و پست مدرنيسم به واقعيت نزديكتر است بسيار گفته اند و نوشته اند.
چنين بحثی در محافل هنری و روشنفكری مهاجرت بسيار رايج است ، و از بحرانی فراگير در يك بزنگاه خطير تاريخی پرده برمی دارد. منظور از همه ی دست و پا زدن ها و بحث و جدل ها رسيدن به تعريفی جامع و مانع ، و دستيابی به سرچشمه هايی است كه هنر را امروزی و معاصر كند. آن هم در دورانی كه معيارهای نقد هنری پيوسته جابجا ، و با شتاب روزافزونی دگرگون می شوند. راستی در چنين موقعيتی جايگاه ما كجاست؟ آيا بايد همچنان با نوستالژی وطن دست به گريبان باشيم؟ آيا بايد بطور كلی از ريشه هامان ببريم و سر از پا نشناخته به دامـــان ” غرب ” بياويزيم ؟ يا اين كه راه يا راههای ديگری هم وجود دارند ، كه می توانند ما را با جهان نو پيوند دهند ، تا هم ايرانی باشيم و هم جهانی ؟
چنين پرسشهايی تازگی ندارند ، اما از نيازی ژرف سرچشمه می گيرند ، و اين ضرورت ، كه دير يازود بايد مرز سرگردانی ميان دو شرايط اقليمی و فرهنگی را پشت سر نهاد ، و در اين دنيای پر آشوب جايگاه مناسب خود را يافت . بويژه در عرصه ی هنـــر اين راه را هر كسی به تنهايی خواهد رفت ، و در ميان دريايی از خبر و اثر چراغهای راهنمايش را خــــود جستجو می كند. عبور دشواری است . اما هنرمند اصيل می داند كه بايد به آن تن در دهد. اين يعنی بارآورشدن در زهدانی ديگر ، نه برای كنده شدن از يك سو و زائده ی ديگر سو شدن ، بل برای دستيابی به همان كه در آغاز به آن اشاره شد: ايرانی ماندن و اكنونی شدن. اين راه را پايانی نيست ،‌ و مرز نهايی هميشه چند افق آن سوتر است.
باچنين چشم اندازي، سرگردانی هاو دشواری های روحی روانی ناشی از دوره ی گذار به يك درگيری و جدل سازنده ی درونی فرامی رويد. تصوير و بيان اين درگيری موضوع هنر مهاجرت است ، كه از دو پاره ی وجود هنرمند نيرو می گيرد ، تا از درآميزی دو جهان ناهمگون با ذهنيت فردی جهان نوينی را بسازد – كه از آن ِ خود ِ اوست ، و با كار او تعريف می شود. چنين روندی جز با دستمايه ی شناخت ژرف و همه جانبه ی تاريخ و فلسفه ی هنر، و دستيابی به ابزار ذهنی و تكنيكی مطمئن ممكن نيست. در اين چارچوب هنرمند می تواند فراتر از همة ايسم ها و قراردادها ، و با پشت سر نهادن دورة سياه مشق ها و تاثير پذيری ها ، دست به آفرينش كارهايی بزند كه مهر و نشان خود اوبر آن خورده است.
نقاشی بی شباهت به خط نيست. همه خواندن و نوشتن را ياد می گيرند، اما هر كسی دستخط خود را دارد ، كه از دستخط ديگران متمايز است. دستيابی به تكنيك مدرن نقل ِ همان يادگيری خواندن و نوشتن ـ البته در چارچوب ارزشهای زيبايی شناسانه ی هنری ـ است. بقول هنرمند گرامی مسعود سعدالدين در نمايشكاه اخير داود سرفراز در دورتموند: ” مدرنيسم در واقع زبان و گرامری را به وجود آورده كه هنرمند امروز می تواند آن را در اختيار بگيرد و اثر شخصی خودش را بسازد.” هدف نهايی درواقع دستيابی به همين ” اثر شخصی ” است ، كه چندان هم سهل الوصول نيست. هنرمند اصيل چيزی را به نمايش می گذارد ، كه آن را در كار ديگران نتوان يافت. اين خودويژگی يا خود ويژگيها نگاه تماشاگر آگاه و مشكل پسند را به خود جلب می كند .
نقاشی های داود سرفراز نمود مشخصی از درگيری وی با جهان مدرن ، و دستاورد مادی كنكاشهای درونی وی ميان اين جهان ، و نگاه شرقی او ست. كار او در مرزی سيال ميان اين دو جهان شكل می گيرد . سرفراز با پشت سر گذاشتن تاثير پذيری های متداول ، و دستيابی به زبانی مستقل ، می رود تا جايگاه ويژة خود را در ميان نقاشان مدرن ايرانی بيابد. اين دستاورد سالها تلاش و تجربة مستمر است ، و بی ترديد به شكوفايی بيشتر هنر وی خواهد انجاميد.
مسعود سعدالدين ، در يك گفت و گوی تلويزيونی در دورتموند ، با اشاره به مسير تجربة سرفراز از نوعی واقع گرايی به سمت نقاشی آبستره ، و نيز برخی ويژگيها و گرايش های گذرای وی به ميرو يا پل كلي، به ” استقلالی كاملاً مشخص ” اشاره می كند ” كه از آن خود ِ نقاش است ” ، ” و ما از اينجا با اوج كار او روبرو می شويم ، كه عناصر مدرن با شيوة فوق العادة فردی در كارش به تجلی رسيده است. ” وی در توجيه اين فرديت كارهايی را موفق می داند كه علاوه بر پيوند با تاريخ هنر و امروزی بودنشان ” در عين حال هويتی داشته باشند كه بيننده بتواند تشخيص بدهد كه از آن چه كسی هستند. ” در اين چارچوب دشيركو يا براك ، و يا پيكاسو را مثال می زند: ” كه در برخورد با طبيعت و زندگی فرمهای خودشان را يافته اند. ” و ” بزرگترين دستاورد از آن هنرمندی است كه بتواند به استقلال برسد ، و از طريق اثر خودش بيوگرافی خودش را هم ارائه بدهد.” سعدالدين با اشاره به چند تابلو از داود سرفراز وی را در اين مرحله می بيند و بر اين پايه بر آن است كه ” سرفراز هنرمند موفقی است ، و ما از اين هنرمندها زياد نداريم كه توانسته باشند به يك چنين استقلالی رسيده باشند.”
داود سرفراز در سالهای اخير در چند نمايشگاه فردی و گروهی در آلمان شركت كرده و كارهای وی نگاه كنجكاو برخی هنرمندان و صاحبنظران آلمانی را به خود جلب كرده است. بازتاب اين نگاه را در برخی نقدها و گزارشهای روزنامه های آلمانی می بينيم. او ، كه از جوانی تحت جذبه های رنگ و نقش بوده ، در دانشكدة هنرهای زيبا و زير نظر استادانی چون هانيبال الخاص و رويين پاكباز آموزش ديده و بتدريج راه خود را يافته است.
سرفراز در طراحی دستی قوی دارد ، و گاه در تابلوهايش ذهنيتی سوررئاليستی به چشم می خورد كه بر جذبة كارش می افزايند. تابلوهای او عموماً به نرمی و آهستگی شكل می گيرند . اين از روحيه يی محتاط سرچشمه می گيرد ، كه به راحتی جذب تصادف تمی شود. در عين حال به هر تصادف خوبی ميدان می دهد. وی در ارائة هر نقش و فرم تازه يی تاًمل بسيار می كند.
سرفراز نقاشی درونگرا ، و دارای تخيلی شاعرانه است ، كه گاه راه به عرفان می برد . نوسانهايی شگرف ميان واقعيت و خيال ، و در آميزش با تكنيك مدرن ، بازنمای ذهنيت سيالی است ، كه از آن خود ِ اوست. نگاره های سرفراز عموماً از فضاهای پر رمز و راز كويری ، با رنگهای شاد و زنده ،‌ كه مردم حاشية كوير با آنها آمخته اند، مايه می گيرند ، و رنجی زيبا و انسانی را به نمايش می گذارند، كه از ستيزه جويی ذهنی و سيزيف گونة هنرمند خبر می دهد. اين رنج را پايانی نيست . اما دستاوردی هست ، كه ياًس و تسليم را برنمی تابد. در نگاهی ديگرگونه به تابلوها در می يابيم كه نقاش درست در هنگامه يی كه برخی از مدعيان مدرنيسم تسليم هيجان های كاذب زندگی پر هياهو و سرسام آور جهان امروز می شوند ، وی می كوشد تا در خود مفری بيابد ، و آرامش از دست رفته يی را جستجو كند ، كه بشر امروز با شتاب از آن فاصله می گيرد.
سارا ابراهيمي